Tekst: GMK - redakcja@poloniamiami.com
25 Kwiecien, 2002

       Fakty sa takie: 19 kwietnia wydalono z terytorium Rosji biskupa Jerzego Mazura, ordynariusza katolickiej diecezji sw. Józefa w Irkucku; wczesniej, bo 5 kwietnia zakazano wjazdu do Rosji pracujacemu tam od 10 lat wloskiemu ksiedzu Stefano Capri, proboszczowi parafii w archidiecezji moskiewskiej. Na pierwszy rzut oka interpretacja tych wydarzen wydaje sie oczywista. Jest to kolejny etap konfrontacji miedzy Rosyjska Cerkwia Prawoslawna a Kosciolem katolickim. Przypomnijmy, iz w lutym 2002 roku Papiez Jan Pawel II podniósl do rangi diecezji dotychczasowe 4 administratury apostolskie funkcjonujace na terenie Federacji Rosyjskiej od 1991 roku. Dla niezorientowanych nalezy takze dodac, ze Kosciól katolicki wznowil swa dzialalnosc oficjalna na terenie Rosji wlasnie od roku 1991.

       Wtedy to nastapila normalizacja stosunków miedzy Rosja a Watykanem, które zostaly zerwane w okresie „komunizmu". Posuniecie Watykanu z lutego 2002 roku wywolalo gwaltowny sprzeciw przedstawicieli Patriarchatu Moskiewskiego. Nie przekonala ich argumentacja podana przez rzecznika Stolicy Apostolskiej Joaquina Navarro-Valisa, który powiedzial, iz ta decyzja natury administracyjnej jest podyktowana potrzeba lepszej opieki duszpasterskiej nad katolikami w Rosji. W tym samym duchu wypowiadal sie metropolita Katolicki w Moskwie abp Tadeusz Kondriusiewicz. Jednak hierarchowie Rosyjskiej Cerkwi Prawoslawnej niezmiennie, przynajmniej od 1993 roku, oskarzaja przedstawicieli duchowienstwa katolickiego o prozelityzm. Czyli: tendencje do nawracania, pozyskiwanie nowych wyznawców religijnych. Dopowiedzmy: iz wedle hierarchów Rosyjskiej Cerkwi Prawoslawnej to pozyskiwanie odbywa sie glównie kosztem prawoslawia. Ale nie tylko, Patriarcha Aleksy II wielokrotnie o nawracanie prawoslawnych na inna konfesje oskarzal przedstawicieli kosciolów protestanckich. Nawiasem mówiac zarzut ten nie jest nieuzasadniony, zwlaszcza gdy uswiadomimy sobie jak bardzo oslabione zostalo prawoslawie rosyjskie w wyniku konfrontacji z komunizmem. Te opinie potwierdza jeden ze znawców tematu, rusycysta - profesor Józef Smaga mówiac tak: „Oslabione prawoslawie boi sie katolickiego triumfalizmu oraz aktywnosci obcych konfesji, zwlaszcza gdy jest ona czesto „opakowana" w hojna pomoc humanitarna".

       Zarzut prozelityzmu wobec przedstawicieli kosciola katolickiego w Rosji jest przyczyna braku zgody Patriarchatu Moskiewskiego na wizyte Papieza Jana Pawla II w tymze kraju. Nie od dzis wiadomo, iz ta wizyta jest niezmiernie wazna dla samego Papieza. Nie od dzis wiadomo takze, ze Prezydent Federacji Rosyjskiej Wladymir Putin usilnie zabiega o ta wizyte, ale nie moze jakos do niej przekonac Patriarchy Aleksego II. Powiedzmy tez, ze w Rosji dwie trzecie sposród 144 milionów jej mieszkanców to wyznawcy prawoslawia, katolików jest tam okolo 600 tysiecy (inne dane mówia nawet o 800 tysiacach). Liczby te sa gleboko nieoczywiste, poniewaz w Rosji nie prowadzi sie dokladnych statystyk religijnych. Bardzo mocna pozycja Rosyjskiej Cerkwi Prawoslawnej w Rosji wynika tez z tego, iz w swietle badan opinii spolecznej cieszy sie ona bardzo wysokim zaufaniem. Bardzo mocno akcentuje to w swoich wypowiedziach Patriarcha Moskwy i Wszechrusi Aleksy II. Jednak jest to sytuacja o tyle dziwna, ze jak mówi socjolog religii z Uniwersytetu Jagiellonskiego profesor Irena Borowik: „(...) eksperci rosyjscy zgodnie podkreslaja, ze Cerkiew nie ma w spoleczenstwie realnych wplywów. Odsetek osób zwiazanych z Cerkwia, mniej lub bardziej regularnie praktykujacych, dysponujacych elementarna wiedza religijna jest bardzo niski, wedlug róznych szacunków nie przekracza 1-4 % ogólu spoleczenstwa". Tak wiec pozycja Cerkwi Prawoslawnej w Rosji zasadza sie glównie na jej funkcjonowaniu w zyciu politycznym. Trzeba przyznac racje bylemu Ambasadorowi Rzeczpospolitej w Moskwie Stanislawowi Cioskowi, kiedy mówi on: „Teraz, po latach, Cerkiew próbuje odnowic swe wplywy w panstwie i nie jest to niczym dziwnym w przypadku Rosji. Takze w czasach caratu prawoslawie bylo bardzo mocno zwiazane z Panstwem, teraz próbuje odzyskac te pozycje, w czym zreszta odnosi sukcesy". Rzeczywiscie prawoslawie po upadku komunizmu konsekwentnie odbudowuje swoja pozycje w przestrzeni spoleczno-politycznej wspólczesnej Rosji. Po roku 1990 Prawoslawny Kosciól Rosji systematycznie odbudowuje swój stan posiadania. Ba, mozna mówic wrecz o instytucjonalnym odrodzeniu prawoslawia. Pod koniec 1994 roku Patriarcha Rosji Aleksy II obwiescil, ze w tym czasie na terenie Rosji funkcjonowalo 15985 cerkwi obslugiwanych przez 12841 ksiezy i 1402 diakonów. Prawoslawny Kosciól Rosji posiadal wówczas trzy Akademie teologiczne (w Moskwie, St. Petersburgu i Kijowie), 14 seminariów i 281 wspólnot klasztornych. W pazdzierniku 1992 roku zostal otwarty Moskiewski Instytut Teologiczny dla swieckich prawoslawnych. Natomiast w lutym 1993 roku Kosciól ten otworzyl w Moskwie Uniwersytet im. Sw. Jana Teologa. Swiezsze dane, pochodza z roku 1997. Mówia one, iz w roku tym pod jurysdykcja Patriarchatu Moskiewskiego znajdowalo sie okolo 18000 parafii i 395 klasztorów. Jest to wiec zauwazalny wzrost potegi Prawoslawnego Kosciola Rosji, wszakze nie nalezy zapominac o tym, iz stan posiadania z roku 1996 stanowi tylko 20 % tego czym dysponowal ten kosciól w 1917 roku. Mniej wiecej od 1993 roku prawoslawie odgrywa aktywna role na rosyjskiej scenie politycznej. Dobrze obrazuje to rosyjski socjolog Dymitr Furman, kiedy mówi: „rosyjscy urzednicy, poczynajac od prezydenta, stoja w cerkwi ze swieczka, dzieci ucza sie w szkole religii, nowe przedsiebiorstwo spóldzielcze obowiazkowo musi byc poswiecone, a czlowiek który objawia, ze jest niewierzacy, stawia krzyzyk na swojej karierze". Duchowni prawoslawni sa takze bardzo aktywni w róznych instytucjach panstwowych, np. w wojsku. Przedstawiciele rosyjskich elit politycznych traktuja prawoslawie jako forme legitymizacji wladzy. Prawoslawie nadaje sie do tego doskonale, poniewaz, po pierwsze: stanowi zbiór symbolicznych znaczen, a po drugie: jest postrzegane jako trzon carskiej Rosji. Jednak nie tylko ta funkcja religii znajduje swe zastosowanie w spoleczenstwie rosyjskim. Cerkiew i prawoslawie, co niezmiernie istotne (szczególnie dla elit politycznych) integruje spoleczenstwo postsowieckie, przywracajac w zastepstwie utraconej ideologii komunistycznej poczucie jednosci. Prestiz Cerkwi jako czynnika integrujacego spoleczenstwo postkomunistyczne zasadza sie równiez na tym, ze tylko ona zachowala kanoniczna jednosc na obszarze bylego Zwiazku Radzieckiego. Dzieki temu moze ona uczestniczyc w legitymizacji dzialan Federacji Rosyjskiej takze o wymiarze miedzynarodowym. Przykladem moze byc tutaj wazna rola Aleksego II podczas powstania Zwiazku Bialorusi i Rosji.

       W zamian za to Patriarcha Moskwy Aleksy II zada dla prawoslawia tylko jednego, mianowicie uprzywilejowanej pozycji na rynku religijnym. Prawoslawie ma byc: „religia panstwowa" Rosji. I w tym swietle mozna widziec ostatnie wydarzenia, które mialy miejsce w Moskwie. Tak tez odczytuje te wydarzenia np. Metropolita lubelski abp Józef Zycinski, który mówi, ze wydarzenia w Rosji przywodza na mysl smutne czasy wojen religijnych, gdy obowiazywala zasada cuius regio, eius religio [czyj kraj, tego wyznanie] i kiedy przedstawiciele wladzy chcieli interweniowac na poziomie sumien obywateli swego terytorium. Dodal takze, ze reakcja wladz rosyjskich nie miala w ostatnim czasie precedensu w cywilizowanym swiecie. Jest tym bardziej bolesna, ze - jak podkresla Metropolita- miala miejsce, kiedy Kosciól katolicki szukal nowych form dialogu z Rosja.

       Rzeczywiscie wydaje sie, iz atmosfera „wojny religijnej" nie jest obca Aleksemu II, który na poczatku marca tego roku w Uspienskim Soborze na Kremlu uczcil pamiec Patriarchy Jergomena, którego rosyjska cerkiew prawoslawna uwaza za obronce prawoslawia przed katolicka ekspansja w XVII wieku. Podczas tego nabozenstwa wielokrotnie wspominano, ze ów hierarcha przeciwstawil sie katolicyzacji Rosji. Patriarcha Rosji i Wszechrusi Aleksy II ponownie przestrzegal przed niebezpieczenstwem ze strony „obcych" religii. Trudno wiec dziwic w kontekscie tych i ostatnich wydarzen slowom Metropolity katolickiego w Moskwie abpa Tadeusza Kondrusiewicza, który uwaza, iz mamy do czynienia w Rosji ze zorganizowana akcja przeciwko Kosciolowi katolickiemu i lamaniu praw wierzacych w Rosji.

       Niby wszystko wydawac mogloby sie jasne w tych ostatnich niezbyt przyjemnych wydarzeniach: ot „wojna religijna". Gdyby nie jedno „ale" - publikacja w Niezawisimajej Gazete, gdzie Oleg Niedumow próbuje dowodzic, ze skandal z wydaleniem z Rosji dwóch katolickich duchownych mógl zostac sprowokowany przez wladze rosyjskie, by przyspieszyc wizyte Papieza Jana Pawla II w Rosji. Wedlug autora artykulu zamieszczonego w tej gazecie, wladze zawiazaly misterna intryge wokól moskiewskiego Patriarchatu. Teraz, aby wyciszyc skandal zwiazany z wydaleniem ksiezy Patriarchat bedzie zmuszony wykonac jakis przyjazny gest w stosunku do Watykanu. Prezydentowi Putinowi bedzie zalezalo na tym, aby Aleksy II wyrazil zgode na przyjazd glowy Kosciola katolickiego do Moskwy. Albowiem Kreml jest zainteresowany jak najrychlejsza wizyta Jana Pawla II, jednak sam Papiez nie chce przyjechac do Rosji bez zgody Rosyjskiej Cerkwi Prawoslawnej.
       Moze to i tak, jednak póki co teza mówiaca o „wojnie religijnej" miedzy katolicyzmem a prawoslawiem wydaje sie bardziej przekonywujaca.